De verliefde en de gouden ezel

Ezelboeken

Al eerder hebben we met de leesclub ‘boekenparen’ gelezen, bijvoorbeeld twee magisch-realistische boeken – of een boek en het boek waarop het is gebaseerd. Dat laatste was ook nu het geval met de twee ‘ezel-boeken’: De gouden ezel van de romein Apuleius uit de tweede eeuw, en De verliefde ezel van Louis Couperus.

Apuleius’ werk heet eigenlijk Metamorphoses, maar omdat het werk met dezelfde naam van Ovidius bekender is, staat het thans bekend als De verliefde ezel. Het boek wordt gezien als een van de eerste romans naast Satyricon van Petronius. De argumenten hiervoor zijn mij niet bekend, maar het is een feit dat het zeer modern aandoet en (de vertaling) makkelijk leest. Geen ellenlange opsommingen en bergen namen, zoals je zou verwachten bij een Klassiek werk. De opbouw deed me wat denken aan een totaal ander boek, Duizend-en-één-nacht, aangezien het een soort raamvertelling is met soms meerdere niveaus van inbedding. De verhalen spelen zich grotendeels af in de ‘heksenstreek’ Thessalië, en er wordt hard op los getoverd en mishandeld. Het hoofdverhaal gaat over Lucius, die ook wordt betoverd – in een ezel. Als ezel krijgt hij het zwaar te verduren in een reeks avonturen, af en toe afgewisseld door een los verhaal, verteld door personages die hij ontmoet.
Eén van de losse verhalen is wellicht het bekendst uit het boek: de mythe van Amor en Psyche. In Apuleius’ versie is het Venus (niet Aphrodite) die het ‘slachtoffer’ wordt van de schoonheid van Psyche. Zij is namelijk zó mooi dat mensen háár gaan vereren in plaats van Venus. Venus’ zoon Amor wil haar verliefd laten worden op de meest lelijke draak, maar in plaats daarvan wordt hijzelf verliefd op Psyche.
Dit verhaal is een stuk langer dan de andere losse verhalen en stijgt – wat mij betreft – ver boven de rest van het boek uit. Het lijkt zelfs alsof het door een andere schrijver is geschreven.

Couperus’ werk De verliefde ezel is een dooreenmenging van het hoofdverhaal van De gouden ezel en de mythe van Amor en Psyche. De setting is dezelfde (het Klassieke Thessalië), en het lijkt erop dat Couperus heeft geprobeerd ook in dezelfde stijl als Apuleius te schrijven. Eigenlijk is het werk lastiger te lezen dan de vertaalde Apuleius, omdat het – zelfs voor 1917 – erg archaïsch is geschreven. Ook hier wordt de hoofdpersoon betoverd. Hij wordt echter alleen een ezel wanneer hij verliefd wordt, en verandert soms weer terug in een mens. Een eveneens betoverde schone maagd wordt verliefd op de ezel (Amor en Psyche-motief).
Dit werk is een stuk minder ruw en expliciet dan Apuleius’ werk. Volgens Couperus zelf is zijn roman ‘een echt ouderwetschen, ja antieken avonturenroman, – zónder psychologie, zónder symboliek, realistiesch noch naturalistiesch, – onvervalscht antiek ouderwetsch.’ Wat mij betreft is het origineel goed genoeg en zelfs beter, en voegt De verliefde ezel niks toe, ook niet als ‘avonturenroman’, wat het oorspronkelijke werk ook al was.

Een vreemde conclusie, dus: een modern boek dat stoffiger en saaier overkomt dan het Klassieke werk waarop het is gebaseerd.

De gouden ezel – Metamorphosen   door Apuleius

(Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam, 1996, vert. door M.A. Schwartz; oorspr. Metamorphoses)

De verliefde ezel   door Louis Couperus

(Uitgeverij L.J. Veen, Amsterdam/Antwerpen, 1994; oorspr. vanaf 1917 gepubliceerd als feuilleton in Het Vaderland)

(Lezen-kijken-luisteren, 2011)

Geen reacties mogelijk