Die unendliche Geschichte: ‘Es ist uns gelungen, alle Werte aufzulösen’

Foto: Door FOTO:Fortepan — ID 5355:Adományozó/Donor : Kurutz Márton. – http://www.fortepan.hu/_photo/download/fortepan_10401.jpg, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=49215762

Dit artikel is geschreven in het kader van de Boekenweek 2016 thema ‘Duitsland’. Ik bespreek allereerst het thema van Michaels Endes Die unendliche Geschichte, namelijk de waarde van fantasie. Ook enkele andere ideeën die in het boek verwerkt zijn, stip ik aan. Uitingen van Michael Ende zelf helpen om het een en ander te duiden. Het boek zit echter zo vol met interessante gegevens, dat ik niet alles kan bespreken. Voor de lezer die meer wil weten, heb ik links toegevoegd in de tekst naar uitgebreidere informatie over de betreffende zaken en personages. Hier is een zeer uitgebreide duiding van het gehele boek te vinden.

Fantasie

Volgens sommige basisschoolleraren had ik te veel fantasie – en dat was negatief bedoeld. Ik heb dat nooit gesnapt en snap dat nog steeds niet. Ik leefde inderdaad in mijn eigen veilige wereldje en vond het heerlijk verhalen te verzinnen, net als mijn broers en zus trouwens. Nog steeds houd ik van boeken en films met veel fantasie. Puur realistische of zelfs naturalistische verhalen kunnen mooi verteld zijn, of je de schokkende werkelijkheid onthullen – maar dat is niet (alleen) wat ik zoek in een boek. Fantasie geeft je even de rust om bij te komen van de harde werkelijkheid, maar is ook een middel om gedachtenexperimenten uit te voeren en filosofieën vorm te geven en te verduidelijken. En juist omdat ze niet helemaal overeenkomen met onze wereld, kunnen fantasiewerelden en -situaties ook gebruikt worden om je met een andere blik naar de werkelijkheid te doen kijken. Goede sciencefiction en antiutopieën gebruiken fantasie inderdaad juist om misstanden uit de maatschappij aan te kaarten en te waarschuwen tegen wat er gebeurt als er niks gedaan wordt tegen bepaalde misstanden, zoals onrechtvaardigheid of het klimaatprobleem.

Als kind was mijn lievelingsboek, zonder enige twijfel, Het oneindige verhaal (Die unendliche Geschichte) van Michael Ende. Het was spannend, het was mooi, het was anders en het zette mij aan het denken. Ik heb het boek vaak herlezen, en het blijft wonderbaarlijk, anders en doorspekt met de mogelijkheden van fantasie. Michael Ende heeft wat mij betreft een onnavolgbaar meesterwerk geschreven dat zowel kinderen als volwassenen aan zou moeten spreken. Hij speelt niet alleen met fantasie, maar verheft het tot het thema van het boek. Het boek is verder een schat aan allerlei interessante filosofische ideeën. Het is licht surrealistisch (of magisch realistisch zo je wilt), iets wat mij als kind ook al erg aansprak.

Phantásie: Tu was du willst

Zoals gezegd vormt fantasie het thema van het boek. Het wordt het meest direct uitgedrukt door de topografische metafoor: de fantasie is in dit boek een andere dimensie waar naartoe gereisd kan worden, een rijk met de naam Phantásie. Op het eerste gezicht lijkt het of de hoofdpersoon, het gepeste dikke jongetje Bastian, de fantasie in vlucht via een boek – te vertalen naar het puur escapistische karakter van boeken. Michael Ende kreeg dan ook vaak de kritiek dat hij escapisme verheerlijkte, wat slecht zou zijn omdat dan de werkelijke problemen vergeten zouden worden. Maar wie het boek beter leest, weet dat dit niet het geval is. Bastian raakt namelijk verstrikt in de fantasie, wordt egoïstisch, misbruikt zijn scheppende gave, en kan maar met moeite terugkeren naar de werkelijkheid. Het gaat zowel over de goede als de slechte kanten van fantasie. Ende presenteert fantasie als iets dat is, en dat van zichzelf zonder waarde is, maar ten goede of ten slechte gebruikt kan worden.

Tu was du willst staat op het amulet Auryn dat Bastian draagt en dat hem de scheppende kracht geeft Phantásie te redden van het oprukkende Niets. Een dergelijke spreuk moet niet te letterlijk worden opgevat, zo blijkt wel uit het verhaal. Ende zegt zelf over het gebruik van fantasie dat het ook ten kwade gebruikt kan worden: de leugen omschrijft hij als een perverse fantasie met het doel anderen te manipuleren en zo op een oneigenlijke manier macht te verwerven. Precies dit is wat Bastian doet en waarvoor zijn vriend-vijand Atréju hem probeert te waarschuwen.

De boekhandelaar Koreander zegt in hoofdstuk 26 tegen Bastian: Es gibt Menschen, die können nie nach Phantásien kommen […] und es gibt Menschen, die können es, aber sie bleiben für immer dort. Und dann gibt es noch einige, die gehen nach Phantásien und kehren wieder zurück. So wie du. Und die machen beide Welten gesund. Ook hier blijkt weer de instrumentele kracht die Ende aan fantasie toeschrijft.

Ik moet in dit kader ook denken aan iets vergelijkbaars: de vrijheid van meningsuiting. Vooral veel westerse mensen zien daarin een excuus om alles te roepen wat ze willen en worden boos als mensen zich daardoor gekrenkt voelen, maar woorden en leugens kunnen haat zaaien en mensen schaden. Net als fantasie kunnen woorden ten kwade en ten goede worden gebruikt. Tu was du willst, zeg wat je wilt…

Antimaterialisme en anti-utilitarisme

Die unendliche Geschichte is ook duidelijk een antimaterialistisch boek. Tegenover het holle materialisme wordt het creatieve van de fantasie geplaatst. Daarbij benadrukt Ende weer het feit dat fantasie van zichzelf neutraal is. Dit ziet hij als iets positiefs, aangezien hij een aversie heeft tegen wat hij noemt de Funktionalitätswahn seelenloser Aufklärungsterroristen. Hiermee doelt hij op de drang van veel mensen en ook sommige schrijvers dat een kunstwerk/boek een specifiek doel moet hebben dat in materialistische zin nuttig is voor de maatschappij. Hij verklaart dat ‘die Stücke Shakespeares, die Odyssee, Tausendundeine Nacht, der Don Quixote – die größten Werke der Literatur haben keine Botschaft. Sie beweisen oder widerlegen nichts. Sie sind etwas, wie ein Berg oder ein Meer oder eine tödliche Wüste oder ein Apfelbaum.’ En sarcastisch zegt hij over politieke literatuur: ‘Das Bild dieser Sonnenblumen [Van Goghs zonnebloemen] hat mehr verändert als alle politische Literatur zusammen’.

De mens is blijkbaar niet in staat op een rationele manier met de wereld en de maatschappij om te gaan. Ende ziet hiervoor een louterende rol weggelegd voor de fantasie, de kunst, verhalen. Te veel materialistisch en utilitaristisch denken holt de innerlijke wereld uit: het Niets dat Phantásie bedreigt; of, om een ander boek van Ende (Momo) aan te halen: die graue Herren die alle herinneringen uit het innerlijk verwijderen en de wereld kleurloos achterlaten. Herinneringen spelen overigens ook in Die unendliche Geschichte een sleutelrol.

Andere filosofische elementen

Naast Endes idee over fantasie, staan er ook veel andere filosofische denkbeelden in het boek. Vaak berusten deze op bestaande ideeën. Zo heeft Ende de spreuk Tu was du willst geleend uit Rabelais’ La vie de Gargantua et de Pantagruel. De spreuk is echter met name bekend uit de latere versie van de thelema-mystiek van Aleister Crowley, waarin de Ware Wil als een kosmische kracht wordt beschouwd.

De mensen die in het boek opgesloten zitten (dus niet meer uit hun fantasie weg kunnen), komen terecht in de Alten Kaiser Stadt. Zij zijn net als Bastian keizers van buiten Fantásie geweest die het fantasierijk moesten redden, maar ze zijn hun oorspronkelijke wereld (realiteit) vergeten. In een kafkaëske situatie zijn zij – onder begeleiding van een aap – min of meer eeuwig bezig steeds weer gehusselde letters achter elkaar te zetten, totdat zij alle mogelijke verhalen toevalligerwijze hebben gelegd (waaronder Die unendliche Geschichte). Deze toestand is gebaseerd op de Stelling van de eindeloos typende apen, die inhoudt dat als men een aap maar lang genoeg achter een typmachine laat typen er vanzelf een keer een volledig werk van Shakespeare uit komt.

Een ander punt is het belang van het kind-zijn. Michael Ende gaat uit van het Ewig-Kindlichen in alle mensen, en ziet zijn door andere als kinderboeken bestempelde werken daarom niet als kinderboeken. Een stelling van Ende is gebaseerd op een zin van Nietzsche (waarin niet Menschen maar Manne staat): In jedem Menschen ist ein Kind verborgen, das will spielen. Dat het boek door kinderen kan worden gelezen en tegelijk vol zit met een diepte die wellicht alleen voor volwassenen te begrijpen is, is een van de oorzaken van het meesterlijke van dit boek. Kinderen worden gezien als volwaardige wezens, en volwassenen als eeuwig-kinderlijk – mijns inziens geheel terecht. De versmelting van kind en volwassene, van fantasie en verantwoordelijkheid, van creëren en regeren, wordt gesymboliseerd door de kind-keizers van Phantásie, eerst is dat die Kindliche Kaiserin en daarna Bastian zelf, maar er wordt geïmpliceerd dat in elke wereldcyclus van de fantasie een kind het rijk regeert.

Er is nog een legio aan filosofische aspecten te bespreken, maar dat voert hier te ver. Eén personage uit het boek wil ik echter nog noemen, omdat het het personage is dat mij het meest als kind intrigeerde. Het gaat om de Uralte Morla, het oudste wezen van Phantásie zelf (de kind-keizerin is ouder, maar niet uit Phantásie afkomstig). Morla is een reusachtige schildpad die wordt aangezien voor een berg (de Hornberg). Ze leeft in de Sümpfen der Traurigkeit, een moeras dat ieder die erdoorheen gaat dermate droevig en vermoeid stemt, dat alles voor diegene zinloos lijkt, en de kracht om nog iets te ondernemen verdwijnt. Morla is de enige die weet hoe Phantásie van het Niets kan worden gered, maar wil het Atréju (de eerste hoofdpersoon in het boek) niet vertellen, omdat ze er het nut niet van inziet. Atréju lukt het uiteindelijk toch de informatie uit haar te krijgen, door te stellen dat als het toch niet uitmaakt, zij het net zo goed wél kan vertellen. Morla vertelt dat de kind-keizerin een nieuwe naam nodig heeft, en verwijst Atréju door naar een wezen dat kan vertellen wie die naam kan geven. Je zou kunnen stellen dat Ende hier de zin van het bestaan toekent aan creatie en fantasie, gesymboliseerd door het geven van een naam, waar Morla staat voor het zinloze van pure redelijkheid.

Nawoord

Hoewel Michael Ende niet geloofde in een ‘doel’ van zijn boek, zegt hij iets dat er toch dicht bij in de buurt lijkt te komen. Hij lijkt te prediken dat wij, Europeanen, eindelijk de waarde van fantasie moeten inzien, en niet moeten schrikken van het witte niets op het papier of canvas, maar dit moeten invullen met onze fantasie, en zo wegbewegen van het materialisme en toebewegen naar een nieuwe ‘orde van verloren waarden’:

Das ist nämlich die Geschichte eines Jungen, der seine Innenwelt, also seine mythische Welt, verliert in dieser einen Nacht der Krise, einer Lebenskrise, sie löst sich in Nichts auf, und er muss hineinspringen in dieses Nichts, das müssen wir Europäer nämlich auch tun. Es ist uns gelungen, alle Werte aufzulösen, und nun müssen wir hineinspringen, und nur, indem wir den Mut haben, dort hineinzuspringen in dieses Nichts, können wir die eigensten, innersten schöpferischen Kräfte wieder erwecken und ein neues Phantásien, das heißt eine neue Wertewelt, aufbauen.

PS

Michael Ende wilde terecht niks te maken hebben met de verfilmingen van het boek. De gebeurtenissen en personages worden deels in de film overgenomen, maar de betekenis en het hart van het boek, zoals hiervoor beschreven, zijn totaal genegeerd. Hopelijk kan een nieuwe verfilming dit ooit goedmaken.

Noot

De citaten van Michael Ende zijn alle afkomstig van de Duitstalige Wikipedia.

(Tekstbureau de Letterzetter, 2016)

Geen reacties mogelijk