Kiki en Kafka

Kafka en Kiki

Illustratie: collage door Pieter Brouwer van cover van het boek Kiki van Montparnasse door Catel, de beroemde foto van Kiki door Man Ray, een illustratie van Robert Crumb uit het boek Kafka, en een portretfoto van Franz Kafka.

Alice Prin, beter bekend als ‘Kiki de Montparnasse’ of ‘de koningin van Montparnasse’ leefde van 1901 tot 1953, grotendeels in het Parijse kunstenaars- en nachtleven. Franz Kafka leefde van 1883 tot 1924, grotendeels in de Praagse getto. Beide stierven in grote armoede.

Op 11 november dit jaar schreef ik in de bespreking van Watchmen: ‘Opvallend genoeg zijn de verstrippingen van literatuur in vrij veel gevallen helemaal niet literair te noemen. Dat wil zeggen: door het verhaal om te zetten in louter illustraties verliest het vaak aan kracht, net zoals bij verfilmingen.’ Dit geldt niet alleen voor verstrippingen van literatuur, maar ook voor biografieën in stripvorm. Kiki de Montparnasse wil ik noemen als voorbeeld van een slecht uitgewerkte biografische strip. Introducing Kafka daarentegen is een voorbeeld van hoe het ook kan.

De Franse José-Louis Bocquet schreef het scenario van Kiki de Montparnasse (vertaald als Kiki van Montparnasse) in 2007; Catel tekende de strip. Na de 365-pagina’s tellende strip volgt een samenvattende biografie van Kiki via jaartallen. De lezer dient dit eigenlijk eerst te lezen om de strip beter te kunnen plaatsen. Uit deze biografie blijkt dat Kiki een interessant persoon was, zeer geschikt voor een biografie. Na de biografie volgen nog achttien korte biografieën van enkele andere personages die in de strip voorkomen, zoals Man Ray, Tristan Tzara en Ernest Hemmingway. De lezer doet er ook goed aan dit gedeelte eerst te lezen om de personages die af en toe voorbijflitsen beter te kunnen plaatsen. Uiteraard zou dit allemaal bij een goede stripbiografie niet moeten, en de strip zelf is dan ook behoorlijk slecht. Het verhaal is zeer zapperig: voordat de lezer snapt waarover een scène gaat, zit hij al in  de volgende scène, die weinig verband lijkt te houden met de vorige. Veel te veel personages komen en gaan, maar wie het precies zijn en wat ze te maken hebben met Kiki is lastig te vatten (behalve dus als je steeds weer grijpt naar de appendices). Erger nog: Kiki zelf blijft een flat character, een soort hoer met een laag IQ, zonder interessant innerlijk leven. Wanneer ze uiteindelijk als een arme, boulimische zwerfster sterft, ben je als lezer vooral blij dat het boek eindelijk uit is. Ook Catel laat door de tekeningen de personages niet goed spreken. De momenten die eigenlijk dramatisch zijn, worden door de strip soms zelfs bijna lachwekkend. Ik vrees dat heel twintigste-eeuws Montparnasse zich in het graf zou omdraaien als ze wisten van dit boek…

Totaal anders is het boek Introducing Kafka (vertaald als Kafka) uit 1993. Het bestaat uit lopende tekst van David Mairowitz, doorregen met tekeningen en korte strips van Robert Crumb, bekend van de roemruchte jaren ’60-strip Fritz the Cat waarin alle mogelijke taboes aan de orde kwamen. De tekst leest heerlijk weg, en na nog geen 175 pagina’s heeft de lezer het idee daadwerkelijk veel over Kafka geleerd te hebben: hoe was zijn leven, wat voor invloed had het Jodendom op hem, hoe was Praag in zijn tijd, hoe zat het met zijn neurosen, hoe had dit alles invloed op zijn werk, en – niet geheel onbelangrijk – wat voor werk schreef hij? Maar liefst acht van zijn bekendste verhalen worden in het boek verwerkt als strip, waarbij steeds het verband met de persoon Kafka duidelijk is door de lopende tekst voor, na en vaak zelfs tijdens het verhaal. Het boeiende en mesmeriserende van Kafka’s werk en persoonlijkheid wordt door zowel de schrijver als de tekenaar goed aangegrepen om hun werk tot een overtuigende en leeswaardige stripdocumentaire te maken, en waarschijnlijk is alleen Crumb in staat met zijn tekenstijl zo dicht bij Kafka als persoon te komen. Je zou verwachten dat een werk over Kafka zwaar is en deprimerend, maar niets is minder waar. Het boek leest snel en licht en er zit zelfs humor in (“Voordat hij  een BIJVOEGLIJK NAAMWOORD werd, was Franz Kafka (1883-1924) een Jood uit Praag, …”). Door de aanpak van de schrijver en tekenaar krijgt volgens mij elke lezer van het boek zin om direct het werk van Kafka te gaan lezen, en dat is een groot compliment aan de makers van deze stripbiografie!

Kiki van Montparnasse   door Catel & Bocquet

(Oog & Blik / De Bezige Bij, Amsterdam – 2009)

Kafka   door Robert Crumb & David Mairowitz

(Oog & Blik / De Harmonie, Amsterdam – 2005)

Fritz the Cat   door Robert Crumb

(Help!/Cavalier (magazines) – 1965-1972)

(Lezen-kijken-luisteren, 2010)

Geen reacties mogelijk