Watchmen – strips en graphic novels

Bij strips denken de meeste mensen nog aan Suske en Wiske of Dirk Jan. Anderen denken aan Batman of aan de Japanse mangastrips. Het spectrum van deze stripsoorten is al breed en er is zeker veel interessants over te zeggen, vooral waar het gaat om de strip als cultuuruiting (de Japanse cultuur in de manga’s, gender in de Amerikaanse superheldenstrips, de geschiedenis van de komische strips in Nederland en Vlaanderen, et cetera). Toch zijn de meeste van deze strips niet literair te noemen – simpelweg omdat het verhaal vaak oppervlakkig is en de vorm vaak gebonden aan sterke conventies, evenals trouwens de inhoud.

Steeds meer mensen moeten bij strips ook denken aan de graphic novels. Deze term is ontstaan doordat de liefhebbers en uitgevers van deze veronderstelde stroming het stigma van ‘lectuur’ en ‘kinderboeken’ voor deze boeken wilden opheffen, en wilden benadrukken dat het stripmedium ook literair kan zijn en volwassen. Er werden conferenties rond graphic novels gehouden, academische boeken over geschreven, et cetera. Zo bestaat over The Sandman van Neil Gaiman een bundel artikelen, verzameld uit dergelijke conferenties en onderzoeken: The Sandman Papers (zie voor Gaimans voorwoord daarin de link onderaan).
De werkelijkheid is echter dat de graphic novel eigenlijk geen stroming is, maar niets meer dan een verzamelnaam voor ‘literaire’ strips. En net als in de prozaliteratuur is er geen duidelijke scheiding aan te brengen aan wat literatuur is en wat niet – het gaat om een glijdende schaal. Daarbij komt dat literaire strips voortkomen uit verschillende stromingen, en worden er verschillende dingen met de term graphic novel bedoeld, zoals:

  • Niet-conventionele vaak geëngageerde literatuur, gegoten in stripvorm; voorbeelden zijn de strips van de ‘stamvaders’ Maus (Art Spiegelman, 1986/1991) en A Contract With God (Will Eisner, 1978), en een boek als Blankets (Craig Thompson, 2003).
  • Verstripping van prozaliteratuur, zoals De Avonden (Dick Matena, 2003).
  • Literaire strips vanuit de Amerikaanse traditie; voorbeelden zijn de eerdergenoemde The Sandman en Watchmen, maar ook boeken die meer doen denken aan prentenboeken of grafische kunst, zoals Cages van Dave McKean (1990-1996).

Opvallend genoeg zijn de verstrippingen van literatuur in vrij veel gevallen helemaal niet literair te noemen. Dat wil zeggen: door het verhaal om te zetten in louter illustraties verliest het vaak aan kracht, net zoals bij veel verfilmingen het geval is. Dat komt omdat de strip, net als de film, een eigen medium vormt, waarbij het pas literair genoemd kan worden als het verhaal (script) zo is geschreven dat de visuele en tekstuele kanten elkaar versterken en aanvullen.
Ook opvallend is dat de schrijvers van de laatste genoemde categorie van graphic novels (uit de Amerikaanse traditie) zelf vaak moeite hebben met deze term en liever de term (adult) comic gebruiken. Volgens Alan Moore is de term ‘graphic novel’ alleen bedoeld als marketingtruc, waarmee een strip voor een hogere prijs kan worden verkocht (inclusief die van hem dus!). En hoewel Neil Gaiman de emancipatie van strips propageert reageerde hij op de stelling dat hij geen comics maar graphic novels schreef met de opmerking: ‘[They] meant it as a compliment, I suppose. But all of a sudden I felt like someone who’d been informed that she wasn’t actually a hooker; that in fact she was a lady of the evening.’ Zie voor meer van dergelijke reacties hier.

Concluderend zou je kunnen zeggen dat áls de term ‘graphic novel’ al bruikbaar is, deze het beste kan worden gebruikt voor boeken van de eerstgenoemde categorie, zoals Maus. Bij de andere categoriën gaat het dan om respectievelijk ‘verstrippingen’ en om strips die gewoon meer literaire kracht hebben dan de meeste andere.
In de volgende (en laatste) twee delen over Watchmen wil ik aan de hand van dit boek laten zien waarom strips uit deze laatste categorie dan meer literaire kracht hebben dan andere boeken uit het superheldengenre.

The Sandman Papers – An Exploration Of The Sandman Mythology

(Ed. Joe Sanders, Fantagraphic Books, 2006)

The Annotated Watchmen   Een site bestaande uit annotaties bij de strip, per plaatje! Een voorbeeld van ‘academisme’ dat aansluit bij de term ‘graphic novel’.

Tip   type in je zoekmachine ‘comics vs graphic novels’ (buiten aanhalingstekens) of, als je lui bent, klik op deze link – er verschijnen dan tal van stukken die ingaan op de termendiscussie.

(Lezen-kijken-luisteren, 2010)

Geen reacties mogelijk